Sözcükte Anlam Konu Anlatımı

0
326

Sözcükte Anlam Konu Anlatımı

A.SÖZCÜKTE ANLAM İLİŞKİLERİ

1.GERÇEK ANLAM:Bir sözcüğün akla gelen ilk anlamıdır.

ÖRNEK:Bugünkü antrenmandan sonra ayağı şişmişti.

Kalp ameliyatından sonra eski sağlığına kavuşmuştu.

O gazeteyi ofiste herkes okudu.

2.YAN ANLAM: Gerçek anlama bağlı kalarak kazanılan anlamdır.

ÖRNEK:Sandalyenin ayağı kırılınca yere düştüm.

Kalemin başından tutarak sallıyordu.

Kapının kolu oynayınca korkudan ayağa fırladık.

3.MECAZ ANLAM: Sözcüğün gerçek anlamdan uzaklaşarak kazandığı yeni anlamdır.

ÖRNEK: Gözüm bu adamı hiç tutmadı.

Temiz bir iş sonrasında kutlama yapıyoruz.

4.TERİM ANLAM:Bir sözcüğün bilim, sanat, spor ya da meslek alanına özgü kavramları karşılığında kazandığı anlam

ÖRNEK:Hakem yine penaltı vermedi

1. Eş Anlamlı (Anlamdaş) Kelimeler:Yazılışları ve okunuşları farklı olmasına rağmen aynı anlamı taşıyan sözcüklerdir.

Örnek
» siyah – kara
» cevap – yanıt
» kalp – yürek
EŞ ANLAMLI SÖZCÜKLER BİR ARADA KULLANILIRSA ANLATIM BOZUKLUĞU OLUR.

2. Yakın Anlamlı Kelimeler:Yazılışı ve okunuşu farklı olan, anlamdaş gibi göründüğü hâlde birbirinin yerini tamamen tutamayan, yani aralarında anlam ayrıntısı bulunan kelimelerdir.

Örnek
» basmak – çiğnemek – ezmek
» tutmak – yakalama

3. Zıt (Karşıt) Anlamlı Kelimeler:Anlamca birbirinin karşıtı olan, birbiriyle çelişen kelimelerdir.

Örnek:iyi – kötü                akıllı- deli          ileri – geri

KELİMELERİN OLUMSUZLARI KARŞITLARI DEĞİLDİR.

4. Eş Sesli (Sesteş) Kelimeler:Yazılış ve okunuşları aynı olan; ama anlamları birbirinden farklı olan sözcüklerdir

Yüz
»Yüzü bana dönüktü. (yüz: Çehre, surat, sima)
» Düğününe yüz kişi gelmiş. (yüz: Doksan dokuzdan sonra gelen sayı)
» Kıyıda iki çocuk yüzüyordu. (yüzmek: Suda ilerlemek)
» Koyunun derisini yüzdüler. (yüzmek: Derisini çıkarmak, soymak)

5.GENEL VE ÖZEL ANLAMLI SÖZCÜKLER:Söylenişte tekil olmasına rağmen anlamca geniş kapsamlı olan sözcüklere genel anlamlı sözcükler; anlamca daha dar kapsamlı olan sözcüklere ise özel anlamlı sözcükler denir.

 varlık – canlı – bitki – çiçek – papatya
GENEL  . . . . . .   ↔   . . . . .  ÖZEL
6. Somut ve Soyut Anlamlı Kelimeler
SOMUT ANLAM:Beş duyu organımız olan göz, deri, kulak, dil ve burundan en az biriyle algılayabildiğimiz varlıkları karşılayan sözcüklerdir.
ÖRNEK:sıcak,soğuk,hava,ağaç…
SOYUT ANLAM:Beş duyu organımızdan herhangi biriyle algılayamadığımız kavramları ifade eden sözcüklerdir
ÖRNEK:şefkat,aşk,vicdan…

7. Nicel ve Nitel Anlamlı Sözcükler                                                                       NİCEL ANLAM:Kavramların sayılabilen, ölçülebilen, azalıp çoğalabilen özelliklerini gösteren sözcüklerdir.                                                                                                     ÖRNEK:  Okul, yüksek binaların arasında kalmış.
Sırtında ağır bir çantayla güç bela yürüyordu.
İşyerime yakın bir ev satın almak istiyorum.

NİTEL ANLAM:Varlıkların nasıl olduğunu, niteliğini gösteren; sayılamayan, ölçülemeyen bir değeri, özelliği ifade eden sözcüklerdir.

ÖRNEK:   Ekşi yoğurdu ayran yaparak değerlendirebilirsin.
Annemin lezzetli yemekleri burnumda tütüyor.
Güleç yüzüyle çevresine neşe saçıyordu.

8. Ad Aktarması (Mecazımürsel) (Düz Değişmece)

Bir sözcüğün benzetme amacı güdülmeden başka bir sözcüğün yerine kullanılmasıdır.

İç-Dış İlişkisi: Evi gelecek hafta taşıyoruz.  (Evin eşyalarını)
Bütün-Parça İlişkisi: Sokağın ilk girişindeki apartmanda oturuyorum.  (Apartmanın dairesi)                                                                                                                   Somut-Soyut İlişkisi: Düşük bir maaşla beş canı besliyor. (İnsan)                       Sanatçı-Eser İlişkisi: Biz Yahya Kemal’i okuyarak yetiştik.  (Romanını)                     Yer (Şehir, Kasaba, Köy) – İnsan İlişkisi:  Takımı şampiyon olunca tüm Adana bayram etti. (Şehir halkı)

9. Anlam (Deyim) AktarmasıBir sözcüğün benzetme amacı ile başka bir sözcük yerine kullanılmasına anlam (deyim) aktarması denir.

İnsandan Doğaya Aktarma: Köprünün ayağında buluştuk.

Doğadan İnsana Aktarma: Aslanım, yaptığın bu iş doğru değil!                        Doğayla İlgili Kavramların Doğaya Aktarılması:Rüzgârlar ulurdu sabaha kadar.

Duyular Arası Aktarma:  Acı bir çığlık duyuldu. (Tat alma duyusundan işitme duyusuna)

Söz Öbekleri

1. Deyimler

  • Her olayda farklı deyim kullanılır.
  • En az iki kelimeden oluşur.
  • Bir tek kavram ya da durumu karşılar.
  • Kulakları tıkamak…..

2.Atasözü

  • Geniş zamanlıdır.
  • Her zaman geçerlidir.
  • Öğüt içerir.
  • Hem mecaz hem gerçek anlamlıdır.
  • Etekleri zil çalıyordu…..

3.Yansıma Sözcükler

Doğadaki cansız varlıkların, hayvanların, makinelerin çıkardığı seslerin taklit edilmesiyle oluşan sözcüklere yansıma denir.

İnsanlara Özgü Yansıma Sözcükler:

» Hapşu, hapşırık, hapşırmak
» Horr, horultu, horlamak

Cansız Varlıklara Ait Yansıma Sözcükler:

» Şırıl, şırıltı, şırıldamak
» Hışır, hışırtı, hışırdamak
» Gıcır, gıcırtı, gıcırdamak
» Çatır, çatırtı, çatırdamak

Makine ve Araçlara Ait Yansıma Sözcükler:

» Pat, patlamak
» Vın, vınlamak
» Zırr, zırıltı

4. İkilemelerAnlamı güçlendirmek amacıyla aynı kelimenin, yakın anlamlı kelimelerin veya zıt anlamlı kelimelerin tekrarıyla oluşan sözcük grubuna ikileme denir. İkilemeler şu şekillerde oluşturulur:

Aynı Sözcüğün Tekrarlanmasıyla Oluşan İkilemeler:koşa koşa, ağır ağır, iri iri…
Eş Anlamlı Sözcüklerden Oluşan İkilemeler:akıllı uslu, ses seda, güçlü kuvvetli, kılık kıyafet…
Zıt Anlamlı Sözcüklerden Oluşan İkilemeler:ileri geri, az çok, er geç, bata çıka, büyük küçük…
Biri Anlamlı, Diğeri Anlamsız Sözcükten Oluşan İkilemeler:eski püskü, eğri büğrü, yarım yamalak, çer çöp…
Her İkisi de Anlamsız Sözcükten Oluşan İkilemeler: ıvır zıvır, eften püften, mırın kırın…
Yansımaların Tekrarıyla Oluşan İkilemeler:çat pat, kıs kıs, şırıl şırıl, patır kütür, horul horul…

 

>  İkilemelerle tekrarlar birbirinden farklıdır. Tekrarlarda araya virgül girer; fakat ikilemelerin arasına hiçbir noktalama işareti girmez.

5. Dolaylama

Söze etkileyicilik katmak için, tek sözcükle ifade edilebilen bir kavramı birden çok sözcükle ifade etmeye dolaylama denir.

Tür adları için kullanılanlar:File bekçisi (kaleci), meşin yuvarlak (top),  bacasız sanayi (turizm),  delikli demir (tüfek),  evin direği (baba), beyaz perde(sinema), beyaz cam (televizyon), ekmek kapısı (iş), baba ocağı (yurt, ev)…

Yer adları için kullanılanlar:Altın boynuz (Haliç), Kara kıta (Afrika), Yavru vatan (Kıbrıs), Güller diyarı (Isparta), Kızıl gezegen (Mars), Yedi tepeli şehir (İstanbul), Medeniyetler beşiği (Mezopotamya), Ege’nin incisi (İzmir)…

Kişi adları için kullanılanlar: Ulu önder (Atatürk), Sanat güneşi (Zeki Müren), Minik serçe (Sezen Aksu), Cep Herkülü (Naim Süleymanoğlu)…

6. Güzel Adlandırma

Günlük yaşamda söylenmesi kaba sayılan bazı sözlerin daha ince ve güzel bir şekilde söylenmesine güzel adlandırma denir.

Örnek

» Sevilen biri için “öldü” sözcüğü yerine “hayata gözlerini yumdu, sizlere ömür, son yolculuğuna çıktı, onu kaybettik” sözlerinin kullanılması.
» Tüberküloz (verem) yerine “ince hastalık” sözünün kullanılması.

CEVAP VER

Please enter your comment!
Please enter your name here